دفاع پایان نامه خانم سمانه خورشیدی کیا دانشجوی دکترای مهندسی بهداشت حرفه ای وایمنی کار
جلسه دفاع از رساله دکتری تخصصی مهندسی بهداشت حرفه ای و ایمنی کار خانم سمانه خورشیدی کیا، با عنوان " طراحی، نمونه سازی و ارزیابی اثربخشی برنامه کاربردی مبتنی بر بازیسازی رایانهای بر روی میزان ارتکاب تخلفات ایمنی کارکنان بخش جوشکاری در فیلد صنعتی منتخب" روز شنبه، 30 خرداد ماه 1405 برگزار شد. این رساله با راهنمایی آقای دکتر احسان اله حبیبی و با مشاوره پروفسور جورج پاپو از دانشگاه میزوری مرکز ی آمریکا و آقای دکتر مسعود ریسمانچیان انجام شده است. داوری این رساله را آقای دکتر حبیب اله دهقان و خانم دکتر مهناز شاکریان به عنوان داوران داخلی و پروفسور موسی جباری از دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشی و آقای دکتر مهدی جلالی از دانشگاه علوم پزشکی نیشابور به عنوان داوران خارجی بر عهده داشتند.
چکیده
مقدمه: تخلفات ایمنی در محیط کار که اغلب ناشی از عدم تبعیت از مقررات و کمبود آگاهی ایمنی هستند، یکی از چالشهای مهم صنایع به شمار میروند. اگرچه آموزش بهعنوان راهکاری مؤثر برای ارتقای دانش رفتارهای ایمن شناخته میشود، روشهای سنتی آموزشی معمولاً با مشکلاتی مانند یکنواختی و مشارکت پایین کارکنان همراهاند. در این میان، بهرهگیری از رویکردهای نوین همچون بازیهای جدی میتواند با افزایش تعامل و بهبود اثربخشی آموزش شوند. با توجه به ماهیت پرخطر حرفه جوشکاری، هدف مطالعه حاضر طراحی، توسعه و ارزیابی اثربخشی یک برنامه آموزشی مبتنی بر بازیسازی رایانهای برای کاهش تخلفات ایمنی جوشکاران در یک صنعت منتخب بود.
مواد و روشها: این مطالعه مداخلهای بر روی ۳۶ نفر از جوشکاران صنعت مپنا انجام شد. در گام نخست، موضوعات آموزشی مرتبط با ایمنی عملیات جوشکاری با استفاده از رویکردی چند منبعی شناسایی شد. در این راستا، رفتارهای کاری با روش نمونهبرداری رفتار ایمن (SBS) جهت تعیین تخلفات رفتاری مشاهده گردید، نیازهای آموزشی از طریق روش دلفی فازی (FDM) استخراج شد و اولویتبندی موضوعات با استفاده از تحلیل سلسله مراتبی فازی (FAHP) انجام گرفت. همچنین برای تکمیل نیازسنجی، مستندات معاینات شغلی، سوابق حوادث و نتایج اندازهگیری عوامل زیانآور محیط کار بررسی شد. بر اساس نتایج بهدستآمده، محتوای آموزشی طراحی و در قالب یک بازی جدی توسعه یافت. در ادامه، بازی جدی با استفاده از ابزارهای سنجش میزان کاربردپذیری سیستم (1) و رتبه بندی نرم افزار ((MARS بهترتیب توسط ۲۱ جوشکار و ۴ کارشناس (2 نفر متخصص در زمینه بهداشت حرفه ای و 2 نفر متخصص در انفورماتیک پزشکی) ارزیابی شد. سپس برنامه بر روی تلفن همراه شرکتکنندگان نصب شد و آنان به مدت 73 روز از آن استفاده کردند. در پایان دوره، عملکرد کاربران در محیط بازی و همچنین تخلفات ایمنی آنان در محیط واقعی کار با استفاده از روش SBS ثبت و تحلیل شد.
یافتهها: نتایج SBS نشان داد بیشترین تخلفات ایمنی مربوط حفاظت تنفسی و شنوایی است. همچنین در فرایند دلفی فازی، ۱۱ موضوع آموزشی استخراج شد و اولویتبندی با روش FAHP نشان داد که وسایل حفاظت فردی، کار در ارتفاع و کار در فضاهای محدود مهمترین نیازهای آموزشی بودند. بررسی دادههای تکمیلی نیز این نتایج را تأیید کرد. بر همین اساس، محتوای بازی جدی با تمرکز بر اهمیت وسایل حفاظت فردی و در قالب سه سناریوی مرتبط با فرایندهای جوشکاری طراحی شد. ارزیابی بازی جدی نشان داد میانگین و انحراف معیار نمره SUS برابر با 2/ 9± 1/ 88 و میانگین و انحراف معیار نمره MARS برابر با 27/ 0/± 15/ 4 است که بیانگر کاربردپذیری بالا و کیفیت مطلوب بازی است. در طول دو ماه، کاربران در مجموع ۳۳۴۱ بار از بازی استفاده کردند. نتایج SBS نیز نشان داد نسبت رفتارهای ایمن از %90/ 46 قبل از مداخله به %1/ 52 بعد از مداخله افزایش و تخلفات ایمنی از %1/ 53 به %90/ 47 کاهش یافته است که این تغییرات از نظر آماری معنادار بود (001/ 0=P). در نوع تخلفات مربوط به "عدم جمع کردن کابل و تجهیزات جوشکاری" نیز تفاوت معناداری مشاهده شد (008/ 0=P).
نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش نشان داد آموزش مبتنی بر بازی جدی میتواند به کاهش معنادار تخلفات ایمنی جوشکاران منجر شود. طراحی تعاملی و مبتنی بر نیازهای واقعی، موجب افزایش مشارکت و تقویت یادگیری میشود و آموزش ایمنی را به فرایندی پویا و مستمر تبدیل میکند. این رویکرد میتواند بهعنوان روشی مؤثر و نوآورانه در آموزش ایمنی صنایع مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژهها: تخلفات ایمنی، جوشکاری، بازی جدی، آموزش ایمنی، تحلیل سلسله مراتبی فازی (FAHP)
